سرگذشت و تاریخچه‌ی باستان‌شناسی ایران در نیم‌سده‌ی گذشته‌، در این کتاب از زبان یکی از نخستین باستان‌شناسان ایرانی ـ که به پدر باستان‌شناسی ایران "معروف است ـ بازگو می‌شود. دکتر عزت‌الله نگهبان، در این کتاب گزارشی از فعالیت‌های باستان‌شناسی صورت گرفته در ایران، که خود در بیش‌تر آن‌ها شرکت داشته‌، به دست می‌دهد. کتاب حاضر به دو قسمت کلی تقسیم می‌شود. قسمت اول مربوط به آغاز این فعالیت‌هاست که پیش از نویسنده صورت گرفته، و قسمت دوم دورانی را شامل می‌شود که نویسنده با تشکیلات باستان‌شناسی کشور شروع به همکاری کرده است. (از سال 1339). نویسنده در بخش اول از منابعی چون روایات، گفتارها، یادداشت‌ها و نوشته‌های دوستان و همکارانش بهره برده و در بخش دوم مهم‌ترین مشاهدات خود در سال‌های فعالیت را به صورت بیان خاطرات یا سفرنامه‌نویسی ذکر کرده است. از برجسته‌ترین مکان‌های باستانی که نویسنده گزارشی از حفاری یا بازدید‌های خود در آن‌جا به دست می‌دهد می‌توان به تپه‌ی مارلیک، پیله قلعه، تپه‌ی معصوم‌زاده، تپه‌ی حسنلو، تپه‌ی هگمتانه و نظایر آن اشاره کرده که از این میان گزارش‌ روزهای حفاری در مارلیک مفصل‌تر از سایر موارد است. در بخش‌های پایانی کتاب فهرست‌های کلی از آثار و بقایای تمدن‌هایی چون تمدن سیلک، تمدن چشمه‌علی، تمدن حصار، تمدن ایلام و تمدن‌های پیش از تاریخ (هزاره‌های چهارم تا اول ق . م) و هم‌چنین فهرست کلی از فعالیت‌های باستان‌شناسی در ایران ذکر شده است. کتاب با جداولی در ارتباط با داده‌های باستان‌شناسی ایران و مقایسه با سایر مناطق جهان به پایان می‌رسد.